NƠI QUẢN THÚC LUẬT SƯ NGUYỄN HỮU THỌ

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ – nhà trí thức yêu nước, người chiến sĩ cách mạng kiên trung – đã có quãng thời gian sáu năm đầy thử thách khi bị chính quyền Mỹ - Ngụy quản thúc tại tỉnh Phú Yên từ năm 1955 đến năm 1961. Hành trình của ông tại mảnh đất này là chuỗi những ngày tháng đầy gian nguy nhưng cũng là minh chứng cho ý chí sắt đá và sự đùm bọc, mưu trí của quân và dân địa phương.

Khởi đầu cho hành trình quản thúc, vào khoảng giữa năm 1955, Luật sư được đưa đến xã Hòa Thịnh, huyện Tây Hòa, nơi ông bị giam lỏng tại nhà ông Võ Trọng Thuật. Hiện nay, ngôi nhà đã trở thành từ đường họ Võ, nhưng trong khuôn viên vẫn còn lưu giữ giếng nước sinh hoạt và mảng tường bao cũ từ thời kỳ ông bị quản thúc, như những dấu tích lặng lẽ về một thời gian khó. Đến đầu năm 1956, địch chuyển Luật sư lên quản thúc tại Củng Sơn, huyện Sơn Hòa, ngay sát trung tâm quận lỵ và chi khu cảnh sát ngụy, tại ngôi nhà của bà Ngô Thị Biển. Sau nhiều biến động của lịch sử, ngôi nhà hiện chỉ còn lại phần nền móng.

Trong quãng thời gian này, Đảng bộ và quân dân Phú Yên đã không ngừng nỗ lực tổ chức giải thoát cho Luật sư. Đáng chú ý là trận tập kích vào chi khu, quận lỵ Củng Sơn đêm 18 rạng ngày 19/6/1961. Dù việc giải thoát không thành do Luật sư không có mặt tại địa điểm quản thúc vào thời điểm đó, nhưng chiến thắng này đã tiêu diệt nhiều sinh lực địch, phá hủy hoàn toàn trung tâm quân sự, hành chính của chúng tại đây, đánh dấu bước phát triển nhảy vọt của phong trào cách mạng Phú Yên.

Trước đó, khi Luật sư bị lâm bệnh nặng do những đòn tra tấn dã man, địch buộc phải đưa ông đến Bệnh viện Tuy Hòa (vị trí hiện nay là trường THCS Lê Lợi) để điều trị. Chính tại nơi đây, cơ sở cách mạng đã lần đầu tiên móc nối thành công và triển khai kế hoạch giải thoát Luật sư. Sau sự kiện Củng Sơn, ông bị chuyển về quản thúc tại thị xã Tuy Hòa, ở tại phòng số 1 của nhà trọ Vĩnh Đông Á trên đường Lê Thánh Tôn. Đây là nơi cơ sở cách mạng tiếp tục liên lạc và thống nhất phương án cuối cùng.

Điểm hẹn lịch sử cho kế hoạch giải thoát lần thứ ba là mả bà Dũ Ký, một ngôi mộ có quy mô bề thế trong khu nghĩa địa của người Hoa gần chân núi Chóp Chài. Nhờ địa hình thuận lợi và sự mưu trí của lực lượng đặc công, vào lúc 5 giờ chiều ngày 30/10/1961, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã được đón về căn cứ an toàn. Ngày nay, mả bà Dũ Ký vẫn còn tương đối nguyên vẹn, như một cột mốc đánh dấu thắng lợi của lòng yêu nước và sự đoàn kết.

Những địa điểm gắn liền với Luật sư Nguyễn Hữu Thọ tại Phú Yên không chỉ phản ánh chặng đường hoạt động đầy thử thách mà còn là minh chứng cho tinh thần dũng cảm, mưu trí của quân và dân địa phương. Những giá trị lịch sử ấy cùng với hệ thống hiện vật, tài liệu quý giá đang được Bảo tàng Phú Yên lưu giữ, đã trở thành niềm tự hào, là nơi giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.